Đỗ Thúy Vân - Phó Giám đốc Sở Tư pháp
Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) luôn được xác định là một nhiệm vụ có ý nghĩa nền tảng, góp phần đưa pháp luật vào cuộc sống, hình thành ý thức tôn trọng, chấp hành và bảo vệ pháp luật trong xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, cùng với sự thay đổi sâu sắc trong hành vi tiếp cận thông tin của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng xã hội, phương thức PBGDPL truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới một cách căn bản.
Ngày 15/4/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 766/QĐ-TTg, xác định rõ quan điểm: đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số trong công tác PBGDPL theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; cá thể hóa nhu cầu tiếp cận pháp luật; nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý nhà nước và cung cấp thông tin pháp luật trên môi trường số. Đây không chỉ là một đề án mang tính kỹ thuật, mà thực chất là một định hướng chính sách lớn, phản ánh yêu cầu khách quan của thời đại số; đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục thể chế hóa đầy đủ, rõ ràng hơn trong dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).
Chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật là yêu cầu tất yếu của thời đại số
Những năm gần đây, chuyển đổi số đã không còn là lựa chọn riêng của lĩnh vực công nghệ thông tin, mà đã trở thành xu thế phát triển chung của hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội như giáo dục, y tế, ngân hàng, thương mại, hành chính công, tư pháp, bảo hiểm, thuế, hải quan… Nếu như trước đây, người dân muốn tiếp cận thông tin thường phải đến cơ quan nhà nước, dự hội nghị, nghe tuyên truyền trực tiếp hoặc đọc tài liệu giấy, thì ngày nay, phần lớn nhu cầu tiếp cận tri thức, thông tin và dịch vụ công đã dịch chuyển mạnh sang môi trường số. Pháp luật – với tư cách là một loại tri thức công – không thể đứng ngoài xu thế đó.
Nếu công tác PBGDPL vẫn chủ yếu được thực hiện theo mô hình truyền thống: tổ chức hội nghị; phát tài liệu giấy; phổ biến theo kế hoạch hành chính; truyền đạt trực tiếp theo phạm vi địa lý, …thì rất khó đáp ứng được nhu cầu ngày càng đa dạng, linh hoạt, tức thời của xã hội hiện đại.
Nói cách khác, nếu không chuyển đổi số, công tác phổ biến pháp luật sẽ có nguy cơ “đi sau” chính đối tượng mà mình cần phục vụ.
Thực tiễn thi hành Luật cho thấy phương thức truyền thống đã đạt nhiều kết quả nhưng đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt
Theo Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật PBGDPL, giai đoạn 2013–2022, cả nước đã tổ chức trên 3,1 triệu cuộc phổ biến pháp luật trực tiếp, thu hút trên 220 triệu lượt người tham dự; xây dựng hàng triệu tin, bài, chuyên mục, phát hành số lượng rất lớn tài liệu pháp luật. Đây là những con số rất đáng ghi nhận, thể hiện sự nỗ lực lớn của cả hệ thống chính trị. Tuy nhiên, chính tổng kết thực tiễn cũng chỉ ra: chất lượng tiếp cận giữa các vùng, miền chưa đồng đều; phương thức ở nhiều nơi còn nặng về truyền đạt một chiều; việc tiếp cận của người dân phụ thuộc nhiều vào thời gian, địa điểm tổ chức; khả năng tiếp cận của người lao động, doanh nghiệp, thanh niên, người dân ở xa trung tâm còn hạn chế; nội dung phổ biến chưa thật sự cá thể hóa theo nhu cầu từng nhóm đối tượng, … Đây là những hạn chế mang tính cấu trúc, rất khó khắc phục nếu chỉ tiếp tục sử dụng phương thức truyền thống.
Chuyển đổi số giúp pháp luật đến với nhiều người hơn, nhanh hơn, sâu hơn và đúng nhu cầu hơn
Điểm cốt lõi của chuyển đổi số không nằm ở việc “đưa tài liệu giấy lên website”, mà là thay đổi toàn bộ phương thức cung cấp tri thức pháp lý. Khi công tác PBGDPL được thực hiện trên nền tảng số, pháp luật có thể:
Tiếp cận nhiều người hơn, không còn bị giới hạn bởi: hội trường; địa bàn hành chính; thời gian làm việc; biên chế thực hiện. Một video pháp luật, một infographic, một podcast, một phiên livestream, một chatbot pháp lý có thể tiếp cận hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu lượt người.
Phục vụ nhanh hơn, người dân không cần “chờ được phổ biến”. Họ có thể chủ động: tra cứu; hỏi đáp; học tập; cập nhật chính sách mới mọi lúc, mọi nơi.
Cá thể hóa hơn, một doanh nghiệp có thể chỉ cần thông tin về: đầu tư; thuế; lao động; bảo hiểm. Một thanh niên có thể quan tâm đến: khởi nghiệp; không gian mạng; sở hữu trí tuệ. Một người dân nông thôn có thể cần: đất đai; môi trường; dân sự; hôn nhân.
Chuyển đổi số cho phép đưa đúng thông tin pháp luật, đến đúng người, vào đúng thời điểm họ cần. Đó là điều mà phương thức tuyên truyền đại trà rất khó đạt được.
Quyết định số 766/QĐ-TTg đã mở ra một tầm nhìn mới cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong kỷ nguyên số.
Quyết định số 766/QĐ-TTg đã xác định nhiều mục tiêu rất cụ thể: ít nhất 80% người dân khu vực thành thị; ít nhất 60% người dân khu vực nông thôn được tiếp cận, tìm hiểu thông tin pháp luật thông qua cơ sở dữ liệu, ứng dụng số, công nghệ số; đồng thời phấn đấu ít nhất 80% đội ngũ làm công tác PBGDPL được tập huấn kiến thức, kỹ năng chuyển đổi số, trong đó phần lớn hoạt động tập huấn được thực hiện trực tuyến. Những mục tiêu này cho thấy, PBGDPL trong giai đoạn mới không còn dừng ở “đưa pháp luật đến người dân”, mà phải tiến tới “xây dựng hệ sinh thái tri thức pháp lý số phục vụ người dân, doanh nghiệp.”
Nhiều mô hình thực tiễn đã chứng minh chuyển đổi số trong công tác phổ biến pháp luật là hoàn toàn khả thi
Tổng kết thi hành Luật cho thấy nhiều địa phương đã triển khai hiệu quả: livestream phổ biến pháp luật; fanpage pháp luật; video tình huống pháp lý; podcast pháp luật; nhóm Zalo, nền tảng mạng xã hội; mô hình “mỗi ngày một câu hỏi pháp luật”.
Điểm đáng chú ý là nhiều mô hình này: chi phí thấp hơn; tốc độ lan tỏa nhanh hơn; mức độ tương tác cao hơn; khả năng duy trì thường xuyên tốt hơn so với phương thức hội nghị truyền thống.
Điều đó cho thấy, chuyển đổi số trong PBGDPL không còn là xu hướng tương lai, mà đã là nhu cầu thực tiễn hiện hữu.
Dự thảo Luật đã bước đầu đề cập đến chuyển đổi số, nhưng cần thể chế hóa sâu hơn
Dự thảo Luật đã có bước tiến quan trọng khi bổ sung các nội dung liên quan đến: chuyển đổi số; ứng dụng trí tuệ nhân tạo; dữ liệu số; an toàn thông tin; bảo vệ dữ liệu cá nhân trong công tác PBGDPL. Đây là định hướng đúng. Tuy nhiên, xét từ góc độ tổ chức thực hiện, các quy định hiện nay vẫn chủ yếu mang tính nguyên tắc, chưa thiết kế đầy đủ các cấu phần pháp lý để chuyển đổi số có thể vận hành thực chất.
Nói cách khác, Dự thảo đã thể hiện “tư duy số”, nhưng chưa thật sự hình thành “hệ sinh thái pháp lý số”.
Cần tiếp tục thể chế hóa chuyển đổi số trong dự thảo Luật theo hướng thực chất, đồng bộ, khả thi
Từ thực tiễn thi hành tại địa phương, cần nghiên cứu hoàn thiện dự thảo Luật theo các định hướng sau:
Thứ nhất, xác định chuyển đổi số là một nguyên tắc xuyên suốt trong công tác PBGDPL
Điều luật cần thể hiện rõ: Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật được tổ chức theo hướng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo; lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; bảo đảm cá thể hóa nhu cầu tiếp cận pháp luật.
Thứ hai, thiết kế riêng một điều về hạ tầng số và dữ liệu số phục vụ PBGDPL
Cần quy định: xây dựng kho học liệu pháp luật số dùng chung; liên thông dữ liệu giữa trung ương và địa phương; kết nối với cổng dữ liệu pháp luật quốc gia; chia sẻ tài nguyên số giữa các bộ, ngành, địa phương.
Thứ ba, bổ sung cơ chế huy động doanh nghiệp công nghệ và nguồn lực xã hội
Điều luật nên thiết kế theo hướng: Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, cơ sở giáo dục, cơ quan báo chí, tổ chức xã hội, chuyên gia pháp lý tham gia xây dựng nền tảng số, học liệu số, ứng dụng số phục vụ công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.
Thứ tư, bổ sung trách nhiệm bảo đảm nguồn lực chuyển đổi số
Cần quy định rõ: kinh phí số hóa học liệu; xây dựng nền tảng số; đào tạo nhân lực số; duy trì, cập nhật, bảo mật hệ thống.
Thứ năm, chuyển từ “đếm hoạt động” sang “đo dữ liệu số”
Cần bổ sung tiêu chí đánh giá: số lượng người dùng thực; mức độ tương tác; tần suất truy cập; nhóm đối tượng tiếp cận; mức độ thay đổi hành vi.
Thực tiễn phát triển của các lĩnh vực giáo dục, y tế, thương mại, dịch vụ công đã chứng minh: nơi nào chuyển đổi số thành công, nơi đó khả năng phục vụ người dân sâu hơn, nhanh hơn, chính xác hơn và tiết kiệm hơn. Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng không nằm ngoài quy luật đó. Chuyển đổi số trong PBGDPL không đơn thuần là đổi mới phương tiện truyền thông, mà sâu xa hơn là chuyển đổi tư duy từ “Nhà nước phổ biến pháp luật cho người dân” sang “xây dựng hệ sinh thái số để mỗi người dân chủ động học tập, tiếp cận và vận dụng pháp luật trong mọi thời điểm của cuộc sống.” Đó không chỉ là xu thế tất yếu của thời đại số, mà cần trở thành một nội dung được thể chế hóa rõ ràng, mạnh mẽ và có tính dẫn dắt trong Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).